Η συμβολή της τέχνης στην κατανόηση της προσωπικής ιστορίας

 

Ίδια θέματα (ασθένειες, τρόποι συμπεριφοράς, γάμοι, θάνατοι) τείνουν να επαναλαμβάνονται από γενιά σε γενιά, παρά το γεγονός ότι μπορεί να φαίνονται διαφορετικά. Για να σπάσουν οι αόρατες αλυσίδες που μας κρατούν δέσμιους σε ένα μακρινό παρελθόν και να φέρουμε  ισορροπία και αρμονία στη ζωή και στις σχέσεις μας,  χρειάζεται να αναγνωρίσουμε τις φορτίσεις που μας έχουν κληροδοτηθεί.  Μέσα από το γενεόγραμμα και με τη χρήση των εικαστικών εργαλείων, μπορούμε να ανακαλύψουμε δώρα και δυνάμεις του γενεαλογικού μας δένδρου.

Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι περισσότεροι πιστεύουν ότι σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του εαυτού ενός ενήλικα, παίζει η παιδική του ηλικία. Η ζωή του παιδιού και η μελλοντική πορεία προς την ενηλικίωση καθορίζεται από τη φύση, την κληρονομικότητα, τα γονίδια ή είναι αποτέλεσμα μόνο της αντιμετώπισης από τους γονείς. Και οι γονείς ; Αποτέλεσμα από τους δικούς τους γονείς; Η ανθρώπινη αυτή περιπέτεια, η οποία ορίζεται από το δίπολο ζωής και θανάτου, ανάγεται σε ένα σύστημα, σε μια οικογένεια. Μέσα από τις νευροεπιστήμες τα τελευταία χρόνια έχει αποδειχθεί ότι επηρεάζονται οι συνάψεις ορισμένου τμήματος του κροταφικού λοβού του εμβρύου, ανάλογες με τις αντίστοιχες στον εγκέφαλο της μητέρας. Άρα η ψυχική υγεία της μητέρας είναι σημαντική και σε αυτή συμβάλλει και ο σύζυγος και κατ’ επέκταση, όλο το οικογενειακό σύστημα (Γιωσαφάτ, 2010).

Στο γενεόγραμμα εμφανίζονται διάφορες πληροφορίες για την οικογένεια σε μια μορφή γραφικής παράστασης η οποία είναι ικανή να φωτίσει όλα όσα διαγενεακά μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Αποκαλύπτονται μοτίβα διαπροσωπικών σχέσεων, προσωπικά και οικογενειακά συμπτώματα, ο τρόπος που αυτά μεταφέρονται από γενιά σε γενιά καθώς και ο ιδιαίτερος ρόλος τους στο πλαίσιο του οικογενειακού συστήματος.

Το γενεόγραμμα εισήχθηκε και αναπτύχθηκε από το ψυχίατρο Μurray Bowen, εκπρόσωπο της οικογενειακής θεραπείας, αλλά χρησιμοποιήθηκε και από θεραπευτές κι άλλων θεωρητικών προσανατολισμών. Η βασική υπόθεσή του είναι ότι τα συμπτώματα αντανακλούν την προσπάθεια προσαρμογής ενός συστήματος στο συνολικό πλαίσιο, κατά τη διάρκεια μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου. Αυτοί που συνήθως χρησιμοποιούν το γενεόγραμμα είναι ψυχολόγοι, ψυχίατροι, ανθρωπολόγοι, γιατροί, ψυχοθεραπευτές διαφόρων προσεγγίσεων και τα τελευταία χρόνια δείχνουν ενδιαφέρον και οι γενετιστές. Να επισημανθεί ότι τα γενεογράμματα συνδέονται κατά κανόνα με τη συστημική θεωρία οικογένειας, ανεξάρτητα από το αν χρησιμοποιούνται κι από άλλους θεραπευτές και θεραπευτικές προσεγγίσεις (Mc Goldrick, Gerson, 1999).

 

Η σημασία του γενεογράμματος

Δεδομένου ότι η οικογένεια είναι το πρωταρχικό και το πιο ισχυρό σύστημα στο οποίο ανήκει το άτομο, το γενεόγραμμα είναι πολύ σημαντικό εργαλείο για το θεραπευτή, γιατί μπορεί να βοηθήσει το άτομο να δει με νέο τρόπο τον εαυτό του. Μέσα από τη χειροπιαστή γραφική παράσταση της οικογένειας, τη σαφή χαρτογράφηση της οικογενειακής δομής, την καταγραφή και την ενημέρωση της οικογενειακής εικόνας, το άτομο έρχεται σε επαφή με τη πολλαπλή γενεαλογική μεταβίβαση οικογενειακών προτύπων κατά τον ορισμό του Bowen. Επίσης διαφαίνεται η ροή του άγχους στη κάθοδό του μέσα από τις γενιές και το πέρασμά του μέσα από το τρέχον οικογενειακό συμφραζόμενο, υποδεικνύονται τα οικογενειακά υποσυστήματα και ποια από αυτά παραμένουν κλειστά, ξεχωρίζουν τα βασικά τρίγωνα μεταξύ των μελών και διακρίνονται οι αντιθέσεις και ιδιομορφίες που δείχνουν το τύπο της συμπληρωματικότητας ή της αμοιβαίας εξισορρόπησης (Mc Goldrick, Gerson, 1999).

Η σημειολογική ανάλυση του γενεογράμματος γίνεται ένα δυναμικό εργαλείο, που βοηθά στη κατανόηση των προβλημάτων και, συνεπώς, συμβάλλει στη θεραπεία του ατόμου. Είναι μια ζωντανή διαδικασία, κατά την οποία μπορούν να αναβιωθούν μνήμες, αλλά και  να συνδεθούν γεγονότα που έμοιαζαν μέχρι πρότινος ασύνδετα. Αυτός είναι και ο λόγος που χρειάζεται ο θεραπευτής να διακατέχεται από σεβασμό, αγάπη και πολλή προσοχή, γιατί κατά τη διαδικασία της κατασκευής του γενεογράμματος κάθε λέξη της αφήγησης έχει νόημα και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να υποτιμάται ή να αγνοείται. Ταυτόχρονα, ιδιαίτερο νόημα έχουν η  σιωπή και το ανείπωτο, τα οποία αποδεικνύεται ότι μπορούν να είναι το ίδιο εύγλωττα με τη χρήση λέξεων (Stylianoudi, 1996).

Η αφήγηση σε ένα γενεόγραμμα έχει χρόνο που δεν έχει σχέση με την ιστορία και κάνει  τα διάσπαρτα γεγονότα να  δομούνται σε ολότητες και να μην αποτελούν απλά μια παράθεση από πραγματικά γεγονότα ή από μυθοπλασίες. Το γράφημα του γενεογράμματος λειτουργεί ως χάρτης, που αποκαλύπτει και ακολουθεί η λεκτική αφήγηση ή διήγηση του ατόμου. Η διήγηση αυτή  περιλαμβάνει την αντίληψη για τα γεγονότα και τις εμπειρίες, όπως αυτά έχουν βιωθεί απ’ το ίδιο χωρίς να υπάρχει σωστό και λάθος. (Stylianoudi, 1996).

Όλα τα παραπάνω, είναι καθοριστικά για το άτομο και τις συνειδητές πλέον αλλαγές που μπορεί να κάνει στη ζωή του. Οι άνθρωποι που δε γνωρίζουν το σκοπό της ζωής τους, οδηγούνται συχνά σε μια πνευματική δυσφορία, που μπορεί να προκαλέσει από συναισθηματικές διαταραχές μέχρι και ασθένεια (Myss, 2004).

 

Εικαστικό γενεόγραμμα

Το γενεόγραμμα όπως είδαμε, είναι μια μορφή οικογενειακού δένδρου, στο οποίο καταγράφονται πληροφορίες όσον αφορά στα μέλη της οικογένειας, τουλάχιστον για τρεις γενιές πίσω. Σύμφωνα με τον Bowen, τα άτομα επαναλαμβάνουν τους εαυτούς τους και εφόσον αυτά είναι μέρος ενός οικογενειακού συστήματος, φαίνεται να επαναλαμβάνουν το ίδιο και οι οικογένειες. Δηλαδή, ίδια ή και παρόμοια θέματα (ασθένειες, τρόποι συμπεριφοράς, γάμοι, θάνατοι κ.α.) τείνουν να επαναλαμβάνονται από γενιά σε γενιά, παρά το γεγονός ότι η συμπεριφορά μπορεί να εμφανίζεται διαφορετική. Με αυτόν τον τρόπο παρατηρούμε ότι η ιστορία των προηγούμενων γενεών δίνει νύξεις για τις επόμενες.

Το 1987 η Μ-Γ. Λίλυ Στυλιανούδη, μελετώντας το βιβλίο McGoldric & Gerson (1999) με την ιδιότητα της κοινωνικής ανθρωπολόγου, ξεκίνησε ένα ερευνητικό πρόγραμμα σχετικά με τα γενεογράμματα. Η έρευνα έδειξε πως, όταν οι άνθρωποι αφήνονται ελεύθεροι στις αφηγήσεις τους, χωρίς να ακολουθούν κάποιο νοητικό μονοπάτι με προκατασκευασμένη δομή, ανοίγεται μια λεωφόρος πληροφοριών (Stylianoudi, 1996).

Πέρασαν 9 χρόνια έρευνας και 7 χρόνια μετά την ίδρυση του Κέντρου Τέχνης και Ψυχοθεραπείας ώσπου το 1996, η ψυχολόγος και εικαστική ψυχοθεραπεύτρια Ν.Δ. Αναγνωστοπούλου,  σκέφτηκε ότι,  αν η επεξεργασία του γενεογράμματος εμπλουτιστεί με εικαστικούς συμβολισμούς και χρώματα, θα αναδειχθούν περισσότερα ποιοτικά χαρακτηριστικά.

Κι ενώ το γενεόγραμμα, αφηγείται με γραμμικό τρόπο, με τη χρήση της ζωγραφικής, παρέχονται πληροφορίες σε αναλογικό-συμβολικό επίπεδο, διευκολύνοντας την έκφραση εσωτερικών εμπειριών. Αυτό το βιωματικό στοιχείο οδηγεί το άτομο να έρθει σε επαφή με τα συναισθήματά του, με έναν τρόπο που η λεκτική έκφραση δεν μπορεί να το κάνει.

Η τέχνη, είναι γνωστό ότι καταγράφει πληροφορίες μέσα από τη συμβολική δύναμη των εικόνων, προωθώντας μη συνειδητοποιημένη γνώση στη συνείδηση αλλά κάνοντας τον άνθρωπο δημιουργό και κυρίως, ενεργό παράγοντα στην ίασή του (Dalley, Case et al, 1995). Επίσης λέγεται, ότι η τέχνη, έχει την δύναμη να δημιουργεί «το χαμένο αντικείμενο» και υπό αυτή την έννοια γίνεται ένα πολύ δυνατό σύστημα για τον άνθρωπο που θα θελήσει να το υιοθετήσει. Προσφέρει μια διαφορετική αφήγηση διότι καταγράφει με τον συμβολικό της τρόπο μέσα από το χρώμα, το περίγραμμα, την μορφή και τα σύμβολα, πληροφορίες που βρίσκονται σε ασυνείδητο επίπεδο. Κατά αυτό τον τρόπο, η συναισθηματική ατμόσφαιρα και οι δεσμοί μεταξύ των μελών της οικογένειας παίρνουν μια άλλη διάσταση, χρωματική. Ζητούμενο είναι να κατανοήσει ο κάθε ένας το προσωπικό του χρωματολόγιο. Με αφετηρία αυτό το χρωματολόγιο ξεκινάει να δημιουργεί το γενεόγραμμά του. Δημιουργώντας το γενεόγραμμά του μέσα από το λεξιλόγιο της τέχνης, δηλαδή το χρώμα και το συμβολισμό συνδέεται πιο συνειδητά με θέματα που δε μπορούσε να δει ως προς τις σχέσεις του με τους προγόνους και τα είχε σε ένα επίπεδο λανθάνον. (Αναγνωστοπούλου Ν.Δ., 2014)

Το εικαστικό γενεόγραμμα, είναι ένας προσωπικός οικογενειακός χάρτης, κάτι σαν το δαχτυλικό αποτύπωμα, διαφορετικό για τον κάθε ένα που το κάνει. Αυτό το «δαχτυλικό αποτύπωμα» με τα χρόνια έχει τη δυνατότητα να αλλάξει και να διαφοροποιηθεί η θέασή του. Η πρόκληση για τον θεραπευτή σ αυτή τη διαδρομή είναι να διευκολύνει την ένταξη των γνωστικών και συναισθηματικών διεργασιών και να συνδέσει το άτομο με την απροσδόκητη γνώση (Bollas, 1987). Μέσα από τους συμβολισμούς μπορεί το άτομο να «αφηγηθεί» συγγένειες δια-γενεαλογικά, ούτως ώστε μέσα από τη συμβολική δύναμη των εικόνων να προωθηθεί η μη συνειδητοποιημένη γνώση στη συνείδηση.

Από το χώρο της νευροψυχολογίας έχουμε κάποιες επιπλέον πληροφορίες. Όταν ζητάμε από τα άτομα, να προβάλλουν μια εικόνα (δραστηριότητα του δεξιού ημισφαιρίου) και να αναλογιστούν το νόημα της εικόνας (δραστηριότητα του αριστερού ημισφαιρίου) προσφέρουμε μια ευκαιρία για μία ολοκληρωμένη εμπειρία, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε νέες δημιουργικές επιλογές (Malchiodi, 2009). Δεν υπάρχει απόλυτος διαχωρισμός ανάμεσα στις διαδικασίες των δύο ημισφαιρίων, αλλά υπάρχουν πεδία δραστηριότητας που αντιστοιχούν στην παραπάνω απλουστευμένη εξήγηση. Στο δεξί ημισφαίριο υπάρχουν γρήγορες ολιστικές διαδικασίες, δεδομένου ότι η δεξιά πλευρά ειδικεύεται σε αναπαραστάσεις όπως αισθήσεις, εικόνες, καθώς και στο μη λεκτικό πολύ-σημασιολογικό (πολλαπλό) νόημα των λέξεων. Να σημειωθεί ότι ο παραδοσιακός λεκτικός – μη λεκτικός διαχωρισμός ανάμεσα στο δεξί και το αριστερό ημισφαίριο δεν είναι απολύτως ακριβής. Παραδείγματα αυτού του διαχωρισμού περιλαμβάνουν τη συνεισφορά του δεξιού ημισφαιρίου στην κατανόηση της μεταφοράς, του παράδοξου και του χιούμορ. Στην αριστερή πλευρά του εγκεφάλου υπάρχουν οι πιο αργές, γραμμικές, διαδοχικά ενεργές, χρονικά εξαρτώμενες διαδικασίες. Πιστεύεται ότι το αριστερό ημισφαίριο χρησιμοποιεί μονοσημασιολογικά «πακέτα» πληροφοριών ως βασικές αναπαραστάσεις. Η γλωσσικά-βασιζόμενη επικοινωνία κατέχεται από αυτόν τον γραμμικό τρόπο έκφρασης (Ντέτλεφσεν, Ντάλκε, 2006).

Άλλη μία δραστηριότητα ανάμεσα στο νου και τον εγκέφαλο είναι η όραση. Ενώ κοιτάμε οποιοδήποτε αντικείμενο, μία διαφορετική διαδικασία νευρικής δραστηριότητας κινητοποιείται, «ενημερώνοντας» ανώτερα κέντρα του εγκεφάλου  για το τι κοιτάμε. Δημιουργείται  αναπαράσταση των οπτικών αντικείμενα, αλλά η αναπαράσταση αυτή δεν έχει καμία ομοιότητα με μία φωτογραφική εικόνα. Μαθαίνουμε ότι στον οπτικό φλοιό, υπάρχουν κέντρα ταξινόμησης και αποβολής (απόρριψης), τα οποία παραμερίζουν και απλοποιούν τις οπτικές πληροφορίες, που δεν χρειάζονται. Το αλλαγμένο μήνυμα αποστέλλεται σε πάνω από 30 κέντρα, τα οποία εξειδικεύονται στο να συνάγουν διαφορετικά χαρακτηριστικά από την οπτική σκηνή όπως το χρώμα, το βάθος, η κίνηση κ.ο.κ. (Ντέτλεφσεν, Ντάλκε, 2006).

Γιατί όμως ένας εικαστικός θεραπευτής πρέπει να λαμβάνει υπ’ όψιν αυτές τις πληροφορίες στην εφαρμογή του εικαστικού γενεογράμματος; Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι εφόσον  κανένας εγκέφαλος δεν είναι ίδιος με τον άλλον, υπάρχει πιθανότητα να μην βλέπουμε την ακριβώς ίδια εικόνα τέχνης που βλέπουν τα άτομα που κατασκευάζουν το γενεόγραμμά τους. Χρειάζεται να ακούσουμε την δική τους αφήγηση ώστε να κατανοήσουμε την πολύ προσωπική τους οπτική, το ιδιαίτερο νόημα που έχει το γενεόγραμμα για τους ίδιους (Malchiodi, 2009).

Φαίνεται λοιπόν πως το γενεόγραμμα προϋπάρχει και ενυπάρχει μέσα μας και με εικόνες. Κι αυτές οι εικόνες μπορούν  με το εικαστικό γενεόγραμμα να φανερωθούν. Να φανερωθούν, όπως οι δρόμοι που μας ανοίγονται όταν περπατάμε αλλά και να ανοίξουν νέα μονοπάτια, όπως τους δρόμους που ανοίγουμε εμείς με τα δικά μας βήματα. Και το μόνο που μας χρειάζεται, είναι χρώματα !

Bibliography: 

Γιωσαφάτ Μ., 2010, Μεγαλώνοντας μέσα στην Ελληνική οικογένεια, Αθήνα: Αρμός

Αναγνωστοπούλου Ν.Δ., 2014, Σεμινάριο «Γενεόγραμμα και Αrt Therapy»,  Αθήνα : Κέντρο Τέχνης και Ψυχοθεραπείας

Ντέτλεφσεν Τ., Ντάλκε Ρ., 2006, Η ασθένεια ως πορεία της ψυχής. Ερμηνεία και Σημασία των συμπτωμάτων, Αθήνα : Πύρινος Κόσμος

Bollas, C. ,1978, The shadow of the object: Psychoanalysis of the unthought known, New York: Columbia University Press

Dalley T., Case C. et al, 1995, Θεραπεία μέσω τέχνης: Η εικαστική προσέγγιση, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα

Malchiodi C.A., 2009, Εικαστική θεραπεία, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα

Mc Goldrick M., Gerson R., 1999, To γενεόγραμμα, Αθήνα: Κέδρος

Myss C., 2004, Ιερά Συμβόλαια, Αθήνα: Διόπτρα

Stylianoudi M.-G. L., 1996, Genogram as Narrative: Interpreting genograms, European Journal for Semiotic Studies

Εικόνα : karuski.co.uk, 2015, [τελευταία πρόσβαση 28/03/2017], wordpress.com, Διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση : https://karuski.co.uk/category/family-trees

Αρθρογράφος

Εικαστική Ψυχοθεραπεία, Συνθετική Συμβουλευτική